موضوع : تراکم خاک
تعداد بازدید : 1399 بار
تاریخ بارگذاری : 1395/05/18 - 2 سال پیش
نام دسته : نکات فنی باغداری
دوشنبه 18 مرداد 1395
تعداد بازدید : 1399 بار
تاریخ بازدید : 1395/05/18 - 2 سال پیش
نام دسته : نکات فنی باغداری
ج. نگرشی بر راه های اصلاح آن
از آن جایی که تراکم خاک سبب کاهش خلل و فرج یا افزایش وزن مخصوص ظاهر می گردد بنابراین افزایش خلل و فرج، یا کاهش دادن وزن مخصوص ظاهری به عنوان یکی از راه های کاهش یا حذف تراکم خاک به حساب می آید. تکنیک ها و فنونی را که می توان در مدیریت تراکم خاک بخصوص در نواحی خشک و نیمه خشک استفاده کرد شامل: افزایش مواد آلی خاک، کنترل ترافیک، سست نمودن لایه زیرین خاک، انتخاب تناوب مناسب و استفاده از گیاهان مرتعی و محصولات دارای ریشه قوی می شود.
- تراکم و مواد آلی خاک
درباره مواد آلی خاک و اهمیت نقش آن در باروری خاک مطالعات فراوانی صورت گرفته است. در صورت مناسب بودن مقدار مواد آلی در خاک، ساختمان خاک پایدار و مقاومت آن در مقابل فرسایش بیشتر خواهد شد.
مواد آلی به دلیل وزن مخصوص ظاهری اندک می توانند در سبک شدن خاک های رسی مؤثر باشند. به علاوه به علت مواد چسبنده و ترکیبات با بار منفی، سبب بهم چسبیدن ذرات خاک شده و بر مقاومت مکانیکی خاکدانه های خاک تأثیر می گذارند. مواد آلی ممکن است رفتارهای مختلفی در خاک از خود نشان دهند. این اختلاف ها بستگی به نوع ماده آلی، نسبت به شرایط محیطی (رطوبت و دما) دارد. تحقیقات انجام شده در خصوص اضافه کردن بقایای گیاهی، کودهای دامی و اثرات آن بیشتر مربوط به لایه سطحی خاک بوده است و پرداختن به موضوع نقش مواد آلی در کاهش تراکم لایه زیرین خاک بدلیل مسایل فنی و اقتصادی کمتر صورت گرفته است. این مسئله به بالا بودن هزینه عملیات شکستن لایه زیرین و هم چنین سیستم هایی که بتوانند ماده آلی را در عمق مورد نظر قرار دهند، مربوط می شود.
- کنترل ترافیک
کنترل ترافیک سیستمی که می تواند از طریق عبور و مرور بر مسیری مشخص در سطح مزرعه، منطقه ای مناسب برای رشد گیاه فراهم نموده و از این طریق تراکم خاک را محدود نماید. همچنین این روش امکان مدیریت خاک را برای مدتی طولانی به منظور جلوگیری از متراکم شدن خاک به وسیله ماشین ها را فراهم می نماید. در هر حال باید توجه داشت که قبل از اجرای سیستم های کنترل ترافیک، لایه های متراکم شده بایستی زیر شکنی گردند. ترکیب سیستم های کنترل ترافیک با سیستم های خاک ورزی حفاظتی سبب افزایش پایداری زراعی، افزایش میزان نفوذپذیری آب و کاهش فرسایش ناشی از آبشویی شده و کاربرد هم زمان سیستم های کنترل ترافیک با روش کاشت مستقیم، سبب انجام به موقع عملیات و ایجاد فرصت کاشت به موقع محصولات زراعی می شود. از طرف دیگر کاربرد سیستم های کنترل ترافیک به تنهایی، اثر تراکم مجدد خاک های شخم خورده را کند می کند، هم چنین این سیستم میزان نفوذ پذیری آب و رطوبت خاک را افزایش و میزان بوکسوات و آبشویی را کاهش می دهد. عبور و مرور کنترل شده در مقایسه با دیگر روش های خاک ورزی به انرژی کمتری نیاز دارد، به طوری که کاربری این سیستم ها موجب ذخیره انرژی به میزان 25-20 درصد می گردد.
- تراکم خاک و زیر شکنی عمیق
شخم عمیق یا زیر شکنی عمیق به عنوان یکی از راه های حذف تراکم خاک و از بین بردن سخت لایه به حساب می آید به عبارت دیگر زیر شکنی یک نوع تکنیک مدیریتی است که به منظور شکستن لایه زیرین خاک که نفوذ آب و ریشه را محدود می نماید، استفاده می شود. در هر حال با افزایش میزان تراکم خاک اراضی زراعی در اثر مکانیزه شدن عملیات کشاورزی و قابلیت دسترسی هر چه بیشتر به تراکتورهای سنگین و زیر شکن های مناسب، شکستن لایه زیرین می تواند به عنوان یک عملیات مدیریتی مفید برای خاک به حساب آید. نتایج تحقیقات انجام شده در این خصوص حکایت از افزایش عملکرد دانه گندم و نخود، در خاک های شنی، لومی شنی و لومی رسی شنی به خاطر کاهش مقاومت خاک و افزایش نفوذ پذیری آب دارد. نکته ای که در بحث استفاده از زیر شکن ها بایستی به آن توجه شود این است که به منظور پایداری اثرات زیر شکن و جلوگیری از متراکم شدن دوباره خاک و هم چنین کمک به اصلاح ساختمان خاک های زیر شکن خورده، استفاده از مواد آلی و سنگ گچ می بایست به عنوان یکی از اصول و تکنیک های مدیریتی در برنامه های زراعی مد نظر قرار گیرد، در غیر این صورت در اولین سال بعد از عملیات زیر شکنی، تراکم خاک دوباره رخ خواهد داد، در صورت وقوع چنین حالتی میزان نفوذپذیری آب از ابتدای سال دوم بشدت کاهش می یابد و همچنین افزایش عملکرد ناشی از سال دوم به بعد دوام نخواهد داشت. در واقع تراکم مجدد خاک و کاهش میزان نفوذ آب در طول زمان در اراضی زیر شکن خورده، ناشی از پر شدن تدریجی فضاهای خالی ایجاد شده به وسیله ذرات ریز و کلویئدهای خاک می باشد. در هر حال انجام عملیات زیر شکنی بدون بر طرف نمودن دلایل فشردگی، عملکرد محصول را بهبود نخواهد داد. بر این اساس محققان توصیه می کنند به منظور دستیابی به عملکرد مناسب و افزایش معنی دار آن بایستی دو راهکار شکستن لایه های فشرده شده و کنترل عبور و مرور چرخ ها با هم اجرا گردند. با توجه به بالا بودن هزینه عملیات زیر شکنی، انتخاب صحیح رطوبت خاک و ترکیب مناسبی از عمق عملیات و فاصله بین بازوها نقش به سزایی در به حداقل رسانیدن هزینه عملیات و مقاومت کششی خواهد داشت. هم چنین استفاده از زیر شکن های جدید که هر گروه از بازوهای آن در عمق مختلفی (به ترتیب از عمق کم به زیاد) کار می کنند موجب کاهش معنی دار هزینه ها، اندازه کلوخه ها و بهبود راندمان کار خواهد شد.
- سیستم های خاک ورزی حفاظتی
امروزه در نقاط مختلف جهان، استفاده از ماشین های کشاورزی با رفت و آمدهای مختلف به منظور انجام عملیات خاک ورزی اولیه و ثانویه، کاشت، داشت و برداشت در طول فصل رشد مرسوم می باشد. استفاده از ماشین به دفعات زیاد در این دسته از سیستم های زراعی موجب گردیده است که 70 درصد از سطح مزارع تحت تأثیر رفت و آمد ماشین ها قرار گیرند، بر این اساس کشاورزانی که از سیستم های خاک ورزی مرسوم استفاده می کنند به طور معمول طی یک دهه موجبات فشردگی خاک و کاهش عملکرد را فراهم می کنند. از طرف دیگر استفاده از سیستم های خاک ورزی حفاظتی موجب افزایش رطوبت خاک و افزایش نفوذپذیری، کاهش آبشویی، کاهش تعداد رفت و آمد ماشین ها برای انجام عملیات زراعی و به دنبال آن کاهش تراکم خاک خواهد شد. اگرچه در بعضی مواقع گزارش هایی راجع به افزایش تراکم خاک در سیستم های خاک ورزی حفاظتی شده است ولی باید خاطر نشان ساخت که تراکم خاک در این سیستم ها نه تنها موقتی بوده و تأثیر زیان آوری بر عملکرد محصول ندارد بلکه با افزایش مواد آلی خاک در دراز مدت، کاهش فشردگی خاک و افزایش مقدار آب قابل دسترس برای محصول در طی فصل رشد را شاهد خواهیم بود. محصولات پوششی مانند چاودار، از جمله گیاهانی هستند که در سیستم های خاک ورزی حفاظتی به منظور افزایش ماده آلی خاک استفاده می شوند. این دسته از گیاهان نقش مؤثری در کاهش اثرات تراکم خاک، کاهش مقاومت خاک، اصلاح ساختمان خاک و کاهش وزن مخصوص ظاهری خواهد داشت.
نتیجه گیری:
استفاده از ماشین های کشاورزی و تراکتورهای سنگین در سیستم های تولید محصولات زراعی به منظور تأمین غذای جمعیت جهان، روز به روز در حال افزایش است. در این راستا تراکم خاک ناشی از استفاده بیش از حد و نامناسب از تراکتور ها و ادوات سبب ایجاد اثرات نا مطلوبی از قبیل: افزایش وزن مخصوص ظاهری، کاهش خلل و فرج، افزایش مقاومت خاک، کاهش نفوذپذیری آب، کاهش راندمان کودها، کاهش عملکرد محصول، افزایش آب خوابیدگی، آبشویی و فرسایش خاک خواهد شد. اصلاح تراکم خاک و یا جلوگیری از آن نیازمند انجام همزمان چندین عملیات می باشد. این عملیات شامل: کم خاک ورزی یا بی خاک ورزی، کنترل ترافیک، انجام چند عملیات زراعی به طور همزمان به وسیله ماشین های مرکب کار، حداقل نمودن ترافیک، کاهش تعداد چرای دام ها، شکستن سخت لایه خاک به وسیله زیر شکن ها و توأم کردن آن با کاربرد موادی مانند سنگ گچ و مواد آلی به منظور کند نمودن فرایند تراکم مجدد خاک بعد از زیر شکنی می باشد. همچنین استفاده از ماشین هایی با بار محوری کم، تایر های با سطح تماس زیاد، اضافه کردن مواد آلی به خاک، اضافه کردن کودهای دامی و کودهای سبز از جمله راهکارهای دیگری هستند که در کاهش وزن مخصوص ظاهری و کاهش تراکم خاک می توان توصیه نمود.
گردآوری و تدوین:
مجید روزبه (دکتری مکانیزاسیون کشاورزی)
مرتضی الماسی (استاد گروه مهندسی مکانیک ماشین های کشاورزی و مکانیزاسیون دانشگاه شهید چمران اهواز)

در این دسته :