موضوع : مالچ (خاکپوش ) و کاربرد آن در کشاورزی
تعداد بازدید : 1588 بار
تاریخ بارگذاری : 1395/04/05 - 2 سال پیش
نام دسته : نکات فنی باغداری
شنبه 05 تیر 1395
تعداد بازدید : 1588 بار
تاریخ بازدید : 1395/04/05 - 2 سال پیش
نام دسته : نکات فنی باغداری
در کشاورزی مالچ ها به دلایل مختلفی بکار برده می شوند. در دیم کاری هدف اصلی صرفه جویی در آب و کنترل فرسایش است. سایر دلایل استفاده از مالچ ها شامل تعدیل درجه حرارت خاک، بهبود عناصر غذایی خاک، کنترل شوری، بهبود ساختمان خاک ، تأثیر بر رشد کیفی گیاه و کنترل علف های هرز و در نهایت افزایش عملکرد محصول است. منظور از مالچ عبارتست از هر ماده ای که در سطح خاک روییده و در همان محل نگهداری شده، هر ماده که در خاک روییده ولی قبل از قرار گرفتن در جای اصلی خود تغییر ماهیت داده شده باشد و هر ماده ای که تهیه شده و قبل از قرار گرفتن در محل اصلی به آنجا حمل شده باشد. مانند بقایای گیاهی ، برگ ها و قسمت های هرس شده درختان ، کودهای حیوانی ،کاغذ، پلاستیک های پلی اتیلن، فرآورده های نفتی و سنگریزه و ... .
مالچ کاه و کلش
بیشتر تحقیقات راجع به مالچ ها، در مورد بقایای گیاهی و سایر مواد زاید گیاهی مانند کاه و کلش، برگ ها، چوب بلال ذرت، خاک اره و خرده چوب و... انجام شده است. این مواد بسیار ارزان و فراوان هستند. به تدریج روش جدیدی تکامل یافت که هدف آن حفاظت خاک در کلیه زمان ها از طریق باقی گذاشتن بقایا در سطح خاک می باشد که به آن خاکورزی حفاظتی گویند و به هر گونه سیستمی اطلاق می شود که در آن حداقل 30 درصد خاک در بعد از کاشت از بقایای گیاهی پوشیده شده باشد. انواع مختلفی از خاکورزی تکامل یافته اند که تفاوت آن ها در مقدار بقایای گیاهی است که در سطح خاک باقی می ماند. از جمله: خاکورزی مالچ کلش ، خاکورزی حداقل ، بدون خاکورزی و ... مالچ کلش اساس خاکورزی کاه و کلش را تشکیل می دهد. مالچ پراکنده کردن قطرات باران، به حداقل رساندن سله بندی و کاهش رواناب و بهبود نفوذپذیری آب در خاک و فرسایش آب و باران را کاهش می دهد و نفوذ آب در خاک را بهبود می بخشد و در نتیجه فرسایش آبی و بادی را کاهش می دهد. متاسفانه در زراعت دیم مقدار بقایای کافی برای بهبود نقوذپذیری و کاهش تبخیر آب از سطح خاک فراهم نمی شود و از طرفی نزولات آسمانی در مناطق خشک بصورت رگبارهای شدید اتفاق می افتد. بنابراین کاهش فرسایش آبی و بادی از دلایل مهم استفاده از مالچ ها در مناطق خشک است. از مزایای احتمالی مالچ کلش، افزایش فعالیت میکروب ها و سایر موجودات زنده در خاک ، تکثیر بیشتر ریشه و اثر بالشی بر فشردگی ناشی از ادوات کشاورزی است.
مالچ زنده
کشت یک گیاه کم رشد پوششی به صورت مخلوط یا نواری همراه با گیاهان اقتصادی به مالچ زنده موسوم بوده و قادر است علف های هرز یک گیاه زراعی مانند سویا و ذرت و... را کنترل کند. به طور کلی مقادیر کم بقایا به عنوان مالچ تأثیر مثبتی بر عملکرد محصول ندارد. در چنین شرایطی می توان مقدار بقایا را از طریق کشت گیاهان زراعی پوششی افزایش داد که در حقیقت یک نوع مالچ زنده محسوب می شود. کشت مخلوط لگوم های چند ساله و گیاهان پوششی به عنوان مالچ زنده در سیستم ردیفی سبب کاهش خاکورزی و فرسایش خاک می شود و همچنین کمبود فسفر و نیتروژن در محلول خاک را جبران می کند. طبق تحقیقات انجام شده میزان عملکرد ذرت در سیستم کشت مخلوط با نوعی شبدر به عنوان یک مالچ زنده کاهش معنی داری نداشت. این گیاه لگوم چند ساله، دیر پا و ریزوم دار است که به ریزش شدید برگ مقاوم است. این گونه شبدر ماده خشک فراوانی در طول دوره های خشک فصل رشد تولید نمی کند به همین دلیل نسبت به دیگر لگوم ها رقابت کمتری با ذرت برای منابع محدود شده به ویژه آب دارد. کنترل این شبدر با علف کش قبل از کشت ذرت این امکان را فراهم می آورد تا بخش های اصلی ریشه، ریزوم ها، برگچه ها و دمبرگ ها معدنی شوند و ازت معدنی برای ذرت فراهم شود. همچنین بافت مریستمی باقی مانده در ریزوم ها قابلیت تولید علوفه در 12 ماه سال بدون کاشت مجدد و بعد از برداشت ذرت را دارد.
مالچ خاکی
وجود یک لایه سطحی از خاک خشک به ضخامت 8-5 سانتیمتر به عنوان مالچ (در مقایسه با خاکی که سطح آن دست نخورده است) سبب می شود تلفات تبخیر از خاک به طور قابل توجهی کاهش یابد. زیرا این مالچ جلوی صعود کاپیلاری آب را در خاک می گیرد. از معایب استفاده این مالچ که بعدها مشخص شد این است که بعد از یک بارندگی یا آبیاری ، لایه 10-7 سانتیمتری فوقانی خاک به سرعت خشک می شود و نمی توان با استفاده از این نوع مالچ جلوی این تلفات را گرفت زیرا قبل از امکان ایجاد مالچ خاکی این تلفات اتفاق افتاده است همچنین این روش موجب تخریب شدید ساختمان خاک و ایجاد فرسایش می شود.
مالچ عمودی
در زراعت آبی و در شرایطی که زمین از بقایا و علف های هرز پاک است، اغلب می توان استفاده از زیر شکن را جایگزین شخم نمود در این حالت خاک بدون اینکه برگردانده شود سست می شود. متأسفانه اثرات زیر شکن با دوام نیست و شکاف های ایجاد شده در خاک در طی چند ماه مسدود می شود. به منظور طولانی کردن اثرات مثبت استفاده از زیر شکن ، روش موسوم به مالچ عمودی ابداع شده است. هدف این روش پر کردن شکاف ها با مواد آلی می باشد که در نتیجه این شکاف ها به مدت طولانی تری باز و فعال باقی بمانند. با ایجاد تغییر در زیر شکن معمولی و اتصال یک واحد خرد کننده به آن می توان مواد آلی مناسب را خرد کرده و در داخل این شکاف ها وارد نمود. برای این منظور فقط موادخشک کربن دار که به آرامی تجزیه می شوند مانند کلش غلات ، بلال ذرت ، ساقه های پنبه و... مناسب هستند. از این روش در زمین هایی استفاده می شود که غیر حاصلخیز بوده و یا در معرض وزش بادهای شدید می باشد و اگر کشاورزان از کود استفاده کنند پیوسته شسته شده و یا به وسیله باد منتقل می شود. همچنین این روش در خاک های دارای لایه سخت استفاده می شود.
مالچ پلاستیکی
یکی از اجراء مهم کشت پلاستیکی مالچ پلاستیکی است که به صورت تجاری در روی گیاهان از اوایل سال 1960 استفاده شده و کاربردش هنوز هم در سرتاسر جهان رو به افزایش است. کاربرد مالچ های پلاستیکی برای به دست آوردن عملکرد بیشتر و زودرس تر گیاهان در حال افزایش است. به ویژه برای گونه های گرمادوست مانند فلفل، ذرت، گوجه فرنگی و گیاهان پیچک دار. مالچ های پلاستیکی در رنگ های مختلفی وجود دارد که یک نوع طول موج خاص را بازتاب و هر طول موج تأثیر متفاوتی بر روی گیاه دارد. مالچ های پلاستیکی با بالا بردن دمای خاک و حفظ یکنواختی رطوبت خاک، عملکرد ، کیفیت و زودرسی محصولات را افزایش می دهد. افزایش مدیریت حشرات و علف های هرز را کنترل می کند و همراه با اجزاء دیگری مانند آبیاری قطره ای بیشترین کارایی را به دست می آورد. بیشتر محصولاتی که از مالچ پلاستیکی استفاده می کنند از آبیاری قطره ای نیز بهره می گیرند. مالچ پلاستیکی به صورت خطوط موازی در سطح خاکهای آماده شده قرار می گیرند. بستر باید بدون باقی مانده گیاهان باشد و به وسیله یک شی سنگین تر در روی حاشیه های کناره خاک محکم شود مالچ باید به صورت سفت و محکم به خاک بچسبد تا انتقال حرارت خوب و از آزاد شدن و حرکت به وسیله باد جلوگیری شود. منظور از پلاستیک پلی اتیلن ، کلروپلی وینیل و ورقه های مشابه است. از معایب این روش این است که هزینه بر است. رنگ مالچ های پلاستیکی تاثیرعمده ای بر درجه حرارت خاک دارد. بسیاری از انرژی جذب شده به و سیله مالچ پلاستیکی سیاه اگر درتماس خوبی بین مالچ پلاستیکی و سطح خاک باشد به خاک منتقل میشود . مالچ پلاستیکی شفاف بر خلاف مالچ سیاه تششعات خورشید را کمتر جذب میکند و در مقابل95-85 درصد نور را به طور نسبی انتقال می دهد . یکی از مشکلات مالچ پلاستیکی شفاف این است که نور خورشید را از خود عبور می دهند و درنتیجه به علف هرز اجازه رشد کردن می دهد. گرم شدن خاک با استفاده از انرژی خورشیدی به وسیله مالچ پلاستیکی شفاف است. همه کناره های مالچ پلاستیکی با خاک پوشیده و بر خلاف مالچ سیاه معمولی هیچ سوراخی در آن نیست. مالچ های پلاستیکی رنگی با انعکاس نور به قسمت های بالایی گیاه باعث می شود که گیاه میوه های بزرگ تر و با رسیدگی زودتر تولید کند. بر اساس مطالعات ((میشل کاسیر باور)) در زمینه واکنش گیاهان به طیف نور، مالچ های رنگی نسبت به مالچ سیاه (تیره ) سبب افزایش عملکرد به میزان 22-14 درصد در محصولات می شود . بعضی از رنگ ها مانند رنگ زرد ، حشرات را به خود جذب میکنند و کشاورزان می توانند از آن برای مدیریت آفات استفاده کنند .
نوعی دیگر از مالچ های پلاستیکی که امروزه کاربرد وسیعی یافته است ((مالچ فیلم )) است. مالچ فیلم عبارت است از ورقه نازک و شفافی که به عنوان خاکپوش نواری درسیستم های کشت خطی یا فارویی بکار می رود. های نواری مانند مالچ فیلم که مقدار زیادی از آب را حفظ و تبخیر را در ناحیه بذر کاهش می دهند، می توانند خطر نمک ها را کاهش داده و به استقرار گیاه کمک کنند .
مکانیسم اثر مالچ های پلاستیکی رنگی بر روی گیاه
گیاهان سازمان های رقابت کننده ای هستند. آن ها همیشه در حال رقابت برای فضا ، نور آفتاب و آب هستند . همچنین گیاهان باید سختی هایی را مانند بیماری ، آفتاب و استرس های آب و هوایی را تحمل کنند . آن ها باید یک مکانیسم دفاعی و ساختاری حساس برای مبارزه با این عوامل محیطی داشته باشند . گیاهان همچنین باید با دیگر گیاهانی که در اطرافشان قرار دارند رقابت کنند. گیاهان یک ماده به نام فیتوکروم دارند که مانند یک سنسور برای نشان دادن تغییرات در رنگ نور که از محیط اطرافشان بازتاب شده عمل می کند . گیاهان از نور مانند یک سیگنال استفاده می کنند که آن ها را قادر به رقابت با گیاهان اطرافشان می کند. گیاهان نمی توانند بفهمند که این سیگنال از یک گیاه در مجاورشان، گیاه مرده در روی سطح خاک یا این که رنگ خاک است. گیاهان نور مادون قرمز را مانند یک سیگنال تشخیص می دهند . اگر یک گیاه مقدار زیادی نور مادون قرمز بازتاب شده را دریافت کند احساس می کند که گیاه دیگری در مجاورشان رشد کرده اند. فیتوکروم ها پس از علامت دادن به گیاه انرژی بیشتری را در بالای گیاه ( ساقه ) صرف می کند و فتوسنتز بیشتری را انجام می دهد ، برعکس در پایین گیاه ( ریشه ها)، پس از دریافت علامت ها برای رقابت کردن سعی می کنند که بزرگتر شوند . مالچ ها رنگی گیاهان را فریب داده و گیاه را برای گذاشتن انرژی بیشتر در قسمت فوقانی تحریک می کند. بعضی از مالچ های رنگی گیاه را برای تولید بهتر و بیشتر طعم و مزه فریب می دهند دانشمندان پس از اندازه گیری امواج بازتاب شده از مالچ ها به وسیله دستگاه اسپکترو فوتومتر فهمیدند مقدار نور در امواج بازتاب شده مختلف است. اختلاف در عملکرد محصولات،کاهش در واکنش به رنگ های مالچ های مختلف ناشی از بخشی از توانایی رنگ های مالچ مختلف برای افزایش دمای خاک است. به علاوه دمای خاک و بازتاب امواج ، دلالت بر افزایش تولید در عملکرد محصولات داشت. رنگ های مختلف امواج نور مختلف را جذب و منعکس می کنند. گیاهان به رنگ نوری که برگ هایشان از خورشید می گیرد حساس هستند (به ویژه رنگ های آبی ، قرمز و مادون قرمز).
مالچ های نفتی
مالچ های نفتی شبیه قیرهای امولسیونه هستند که با مواد دیگر مخلوط و به صورت قابل استفاده در می آید. در بیشتر کشورها برای جلوگیری از فرسایش استفاده می شود که به این منظور مواد نفتی را با لاستیک مصنوعی به نام آنیزول مخلوط کرده و در تثبیت شن های روان بکار می برند. مالچ نفتی در کشاورزی، به منظور حفظ رطوبت و گرمای مجاور ریشه بکار می رود . این مواد تشعشع ورودی خورشید را جذب کرده و به علت تماس نزدیک آن ها با خاک به سهولت حرارت را به خاک هدایت می کند، بنابر این بر خلاف اثرات متغیر مالچ پلاستیک سیاه، این مالچ ها پیوسته درجه حرارت خاک را افزایش می دهند.
تهیه و تدوین : رضا فریدی (کارشناسی مهندسی تولیدات گیاهی) دانشگاه شیراز- دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی داراب
منابع :
1) کوچکی ، علیرضا و سلطانی ، اصول و عملیات کشاورزی در مناطق خشک.
2) گوپتا ، یواس ، بهزراعی و بهنژادی در زراعت دیم، ترجمه علیرضا کوچکی.
3) فریدی ، رضا، مالچ و کاربرد آن در کشاورزی.
4) لبافی حسین آبادی ،محمدرضا، مالچ پلاستیک رنگی.
5) حسینی نژاد ، زهره ، مالچ فیلم در زراعت پنبه.
در این دسته :